Pripitomljavanje divlje vinove loze i dalje je aktivno

grožđe nauka region sorta vinova loza

Pripitomljavanje divlje vinove loze. Pripitomljavanje je postupak selekcije kojim upravljaju ljudi. Ljudi su divlje forme transformisali u pripitomljene biljke modifikujući morfološke i genetske osobine. Proces pripitomljavanja vinove loze (Vitis vinifera L.) započeo je u Zakavkazju prije 8.000 godina, tokom neolitskog doba. Ovo pripitomljavanje promijenilo je izgled podvrste sativa ili vinifera (Vitis vinifera ssp. vinifera) iz divlje podvrste (Vitis vinifera ssp. sylvestris).

Pripitomljavanje divlje vinove loze
Nauka i vino

Ovaj proces se vjerovatno odvijao hiljadama godina, počevši od eksploatisanih divljih jedinki. Zatim rano pripitomljenih i prelaznih jedinki i na kraju potpuno kultivisane populacije, s kontinuitetom svih tih populacija vinove loze tokom ranih faza, gdje se učestalost formi smanjivala a kasnije uzgoj kultivisane loze rastao.

Crna Gora – Pripitomljavanje divlje vinove loze

Dakle, trenutno se nisu očekivali predstavnici eksploatisanih divljih jedinki. Ali, u nedavnom radu pronašli smo u Crnoj Gori loze podvrste sylvestris koje se uzgajaju u voćnjacima, a koje bi se mogle smatrati proto-sortama i mogu predstavljati nove aktivne događaje pripitomljavanja [1].

Pripitomljavanje divlje vinove loze
Slika 1: Divlja vinova loza u Crnoj Gori

Tokom pripitomljavanja vinove loze, ljudi su odabirali neka svojstva, proizvodeći morfološke promjene koje su uticale, na primjer, na pol cvijeta (od muških i ženskih biljaka do vinove loze hermafroditnog cvijeta), sadržaj šećera (povišen) i veličinu bobica (povećana). Automatska selekcija uticala je na druge osobine, poput morfologije sjemena, ali ne namjerno.

Dakle, hermafroditne samooprašujuće biljke su odabrane jer su imale poboljšanu plodonosnost i bile su produktivnije u odnosu na ženske biljke. Ženskim biljkama su pored toga u blizini bile potrebno muške loze koje su neproduktivne. Ove odabrane osobine fiksirane su vegetativnim razmnožavanjem, ustupajući mjesto sortama, za koje se smatra da pripadaju podvrsti vinifera.

Međutim, u većini slučajeva te promjene nisu bile apsolutne, a postoje sorte koje zadržavaju karakter ‘sylvestris’ za neke osobine. Dakle, još uvijek postoje ženske sorte, sorte sa malom veličinom bobica ili sa otvorenim peteljkinim sinusom lista. To vrlo otežava svrstavanje vinove loze podvrsti sylvestris samo na osnovu morfoloških svojstava.

DNK

Srećom, upotreba DNK markera i analiza genetske strukture daju presudne informacije o tome pripada li vinova loza jednoj ili drugoj podvrsti ili je to posredni – prelazni slučaj. Pripitomljene vinove loze širilo se sa svojih primarnih mjesta pripitomljavanja na Bliskom istoku duž mediteranskog bazena, od istoka do zapada, u procesu koji je trajao više od 5.000 godina. Koristeći genom hloroplasta, koji se prenosi majkom, pronašli smo neke od prvih dokaza o „sekundarnim“ pripitomljavanjima koja su pratila taj put širenja, jer mnoge sorte zapadne Evrope nose isti tip hloroplasta kao i sylvestris iste regije, koji se razlikuje od tipova genoma hloroplasta na Bliskom Istoku [2].

U Crnoj Gori moderno vinogradarstvo koegzistira sa tradicionalnim vinogradarstvom koje još uvijek održava drevne prakse i iskorištava lokalne sorte. Kao rezultat, ovaj region pruža jedinstvenu priliku za istraživanje procesa koji povećavaju genetsku raznolikost. Da bi procijenio raznolikost crnogorskih loza i procese koji su uključeni u njihovu diverzifikaciju, međunarodni multidisciplinarni tim predvođen istraživačima iz ICVV-a i vinarije “Plantaže 13. juli”  prikupio je 419 uzoraka in situ širom zemlje. Ovo je uključivalo i drevne biljke uzgajane u starim voćnjacima i loze koje su samoniklo rasla u prirodi, navodno podvrsta sylvestris.

U istraživanje je uključeno i 57 lokalnih sorti konzervisanih u kolekciji vinove loze. DNA svake uzorkovane biljke su naknadno analizirane u ICVV i upoređene sa našom bazom podataka SNP, jedinstvenom u svijetu po svojim dimenzijama. Dobijeno je ukupno 144 različitih genetskih profila koji su podvrgnuti analizi genetske strukture. Iznenađujuće je da su ove analize otkrile nekoliko navodnih proto-sorti, oblika bliskih sylvestris na putu da postanu gajene sorte.

Pripitomljavanje divlje vinove loze
Slika 2: Analize različite genetske strukture vinove loze uzorkovane u Crnoj Gori kao gajana (plava) ili u divljini (narandžasta) [1]

Sylvestris

U ovom istraživanju, nekoliko starih uzgajanih loza uzorkovanih u voćnjacima bile su loze koje u potpunosti pripadaju podvrsti sylvestris. Ove loze predstavlja prve faze procesa pripitomljavanja, gdje je vrlo vjerojatno osoba uzela reznice biljke sylvestris i stavila ih na ožiljavanje. Ove proto-sorte postaće sorte ako se dalje vegetativno umnožavaju i uzgajaju.

Pored toga, pronađene su i loze čiji je genetski sastav prelazni između sylvestris i vinifera. U nekim je slučajevima ovo stanje utvrđeno u uzorcima uzetim u divljini (trebalo bi biti sylvestris), dok se u drugim slučajevima prelazni oblici pojavili u materijalu prikupljenom kao gajena loza, u vinogradima i voćnjacima (vinifera), što ukazuje da još uvijek postoji protok između podvrsta.

Vinifera

Postojanje genetski posrednih oblika između podvrsta vinifera i sylvestris pronađeno je i na drugim mjestima, poput Italije ili Portugala. Nedavno smo u Portugalu pronašli primjere obje vrste, dakle posredne divlje vinove loze. Ove vrste predstavlja prijetnju za podvrstu sylvestris, u opasnosti od izumiranja u mnogim regijama, kao sorte sa pretežnom komponentom sylvestris, konkretno Barcelo, Branjo, Melhorio i Amaral [ 3]. Najzanimljiviji je Amaral koji je u svim analizama sa divljim biljkama i ima nekoliko potomaka među portugalskim sortama. Iako to nije sorta koja je porijeklom iz Crne Gore, vrlo je zanimljiv slučaj posredne genetske konstitucije između sylvestris i vinifera.

To je takođe uočeno i kod dobro poznate sorte Savagnin, široko rasprostranjena širom Evrope, uključujući Španiju. Savagnin je rodonačelnik mnogih važnih sorti poput sorti Pinot Noir ili Sauvignon Blanc i mnogih sorti na Pirinejskom poluostrvu, poput Alfrocheiro, Gouveio ili Verdejo Blanca. Paleogenomska ispitivanja nedavno su pokazala da se Savagnin uzgaja najmanje 900 godina [4]. Svi ovi nalazi predstavljaju tragove različitih početnih koraka u stvaranju novih sorti, od direktnog uzgoja jedinki sylvestris do rano pripitomljenih i prelaznih (posrednih) loza nastalih prirodnim ukrštanjem biljaka vinifera i / ili sylvestris i / ili prelazni biljaka.

Vrlo je vjerovatno da će se u regiji u kojoj je započeto pripitomljavanje vinove loze u budućnosti moći pronaći više ovih veza koje nedostaju između loza sylvestris i sativa. Neki od spomenutih slučajeva mogu predstavljati dokaze o sekundarnim događajima pripitomljavanja divlje loze.

References

  1. Maraš, V.;Tello, J.;Gazivoda, A.;Mugoša, M.;Perišić, M.;Raičević, J.;Štajner, N.;Ocete, R.;Božović, V.;Popović, T.;García‑Escudero, Enrique Grbić, M.;Martínez‑Zapater, J.M. and Ibáñez, J. Population genetic analysis in old Montenegrin vineyards reveals ancient ways currently active to generate diversity in Vitis vinifera. Sci. Rep. 2020, 10, 15000, doi:10.1038/s41598-020-71918-7.
  2. Arroyo-Garcia, R.;Ruiz-Garcia, L.;Bolling, L.;Ocete, R.;Lopez, M.A.;Arnold, C.;Ergul, A.;Soylemezoglu, G.;Uzun, H.I.;Cabello, F.;Ibáñez, J.;Aradhya, M.K.; […] and Martinez-Zapater, J.M. Multiple origins of cultivated grapevine (Vitis vinifera L. ssp sativa) based on chloroplast DNA polymorphisms. Mol. Ecol. 2006, 15, 3707–3714, doi:10.1111/j.1365-294X.2006.03049.x.
  3. Cunha, J.;Ibáñez, J.;Teixeira-Santos, M.;Brazão, J.;Fevereiro, P.;Martínez-Zapater, J.M. and Eiras‐Dias, J.E. Genetic Relationships Among Portuguese Cultivated and Wild Vitis vinifera L. Germplasm. Front. Plant Sci. 2020, 11, 27, doi:10.3389/fpls.2020.00127.
  4. Ramos-Madrigal, J.;Runge, A.K.W.;Bouby, L.;Lacombe, T.;Samaniego Castruita, J.A.;Adam-Blondon, A.-F.;Figueiral, I.;Hallavant, C.;Martínez-Zapater, J.M.;Schaal, C.;Töpfer, R.;Petersen, B.;Sicheritz-Pontén, T.;This, P.;Bacilieri, R.;Gilbert, M.T.P. and Wales, N. Palaeogenomic insights into the origins of French grapevine diversity. Nat. Plants 2019, 5, 595–603, doi:10.1038/s41477-019-0437-5.

Pogledati i: https://ovinu.info/vranac-najbolje-vino-koje-ste-probali/

Izvor: https://www.ciencia-e-vinho.com/. Naslov orginala: Domestication of wild grapevines is still active. Slika, naslovna: https://www.biooekonomie-bw.de/. Objavljeno 17.01.2021. by Javier Ibáñez and José Miguel Martínez Zapater. Prevod: Dragutin Mijatović